CZĘŚĆ I

Historia Polski zapisana została nie tylko na kartach kronik, w dokumentach królewskich, na polach bitew i w murach dawnych zamków. Istnieje również druga historia, znacznie cichsza, ukryta w klasztornych skarbcach, katedralnych zakrystiach i muzealnych gablotach. Jest to historia wiary naszych przodków, ich modlitwy, ufności pokładanej w Bogu i nabożeństwa do Najświętszej Maryi Panny.   Wśród tych niezwykłych świadectw szczególne miejsce zajmują różańce należące niegdyś do polskich królów, królowych, książąt i wielkich dostojników Rzeczypospolitej.  Dzisiaj oglądamy je jako zabytki sztuki złotniczej, przedmioty wykonane z drogocennych kamieni, złota, srebra czy kryształu. Jednak ich najważniejsza wartość nie zawsze kryje się w bogactwie użytego materiału. Różaniec, nawet najbardziej kosztowny, pozostaje przede wszystkim narzędziem modlitwy. W dłoniach monarchy, który rozstrzygał o losach państwa, mógł być przypomnieniem, że ponad ziemskim tronem istnieje władza większa, a człowiek, niezależnie od swego pochodzenia i godności, pozostaje zależny od Boga.

Skarbiec, który przechował pamięć wieków

Jednym z najważniejszych miejsc przechowywania podobnych pamiątek jest Jasna Góra. Przez stulecia do stóp Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej przybywali polscy monarchowie, książęta, magnaci, rycerze i zwyczajni pielgrzymi. Przynosili ze sobą dary będące wyrazem wdzięczności, prośby lub osobistego nabożeństwa.            W skarbcu jasnogórskim gromadzono korony, kosztowności, przedmioty liturgiczne, wyroby złotnicze, broń, szaty i pamiątki narodowe. Pośród nich znalazły się również różańce.   Niezwykłym świadectwem ich historii jest niewielka książka wydana w Częstochowie w 1903 roku, zatytułowana „Skarbiec Jasnogórski”, opracowana przez ks. Józefa Adamczyka. Autor opisał przedmioty znajdujące się w poszczególnych szafach skarbca, zachowując informacje o ich ofiarodawcach, pochodzeniu i związanych z nimi tradycjach. Najciekawsze dla naszych poszukiwań są wiadomości dotyczące pierwszej szafy, przeznaczonej na zbiór różańców i paciorków ofiarowanych w różnych epokach. To właśnie tutaj odnajdujemy ślady modlitwy polskich monarchów.

Różaniec księcia, który modlił się u Grobu Chrystusa

W dawnym opisie skarbca na szczególne wyróżnienie zasługuje wielki różaniec kryształowy ofiarowany przez księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, zwanego Sierotką. Książę ten, jeden z najznamienitszych magnatów Rzeczypospolitej, odbył w latach 1582-1584 pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Podróż taka w XVI wieku była przedsięwzięciem niezwykle trudnym. Wymagała pokonania ogromnych odległości, przepraw morskich i znoszenia wielu niebezpieczeństw. Radziwiłł dotarł do miejsc uświęconych ziemskim życiem, Męką, Śmiercią i Zmartwychwstaniem Pana Jezusa. Według świadectwa ks. Adamczyka po powrocie z tej pielgrzymki książę udał się na Jasną Górę, aby podziękować Najświętszej Maryi Pannie za opiekę podczas podróży. Złożył tam dwa szczególne przedmioty: laskę pielgrzymią i kryształowy różaniec, na którym modlił się przy Grobie Chrystusa.                                                      Jak niezwykła historia kryje się w tych paciorkach!                                                Różaniec, który towarzyszył pielgrzymowi w Ziemi Świętej, został następnie ofiarowany Matce Bożej w Częstochowie. Przedmiot ten łączył dwa miejsca szczególnie drogie katolickiemu sercu: Grób Zbawiciela w Jerozolimie i jasnogórskie sanktuarium Jego Najświętszej Matki. Nie był już tylko osobistą własnością magnata. Stał się wotum, świadectwem wdzięczności i pamiątką pielgrzymki.

Stefan Batory. Królewski różaniec z jaspisu

W tej samej szafie przechowywano różaniec przypisywany królowi Stefanowi Batoremu, panującemu w Polsce w latach 1576-1586. Dawny przewodnik jasnogórski wymienia go wśród różańców jaspisowych. Jaspis, kamień ozdobny znany od starożytności, wykorzystywano do wyrobu kosztownych przedmiotów, ozdób i paciorków modlitewnych. Późniejsze opisy jasnogórskich zbiorów wskazują, że różaniec Stefana Batorego wykonano z jaspisu i złota. Jest to pamiątka szczególnie interesująca, ponieważ pochodzi z epoki, w której nabożeństwo różańcowe zajmowało coraz ważniejsze miejsce w życiu katolickiej Europy. Zaledwie kilka lat przed objęciem polskiego tronu przez Batorego, 7 października 1571 roku, flota chrześcijańska odniosła zwycięstwo nad flotą osmańską pod Lepanto. Papież św. Pius V przypisywał to zwycięstwo szczególnej opiece Najświętszej Maryi Panny, wzywanej przez wiernych w modlitwie różańcowej.  Odnaleziony w jasnogórskim skarbcu różaniec Stefana Batorego przypomina więc nie tylko o osobie polskiego króla, ale również o całej epoce, w której Różaniec Święty stał się jednym z najważniejszych znaków katolickiej pobożności. Nie posiadamy jednak wystarczającego świadectwa, aby opisywać konkretne chwile modlitwy Batorego na zachowanych paciorkach. Sam zabytek i jego tradycyjne przypisanie monarsze pozostają mimo to niezwykle cenne.

Jan III Sobieski. Różaniec zwycięskiego króla

Wśród jasnogórskich pamiątek znajduje się również różaniec związany z królem Janem III Sobieskim, którego imię zapisało się na zawsze w historii chrześcijańskiej Europy. W roku 1683 wojska sprzymierzone pod jego dowództwem odniosły zwycięstwo nad armią osmańską oblegającą Wiedeń. Jednak obok miecza zwycięskiego wodza historia zachowała także pamięć o jego religijności i związkach z Jasną Górą. Ks. Adamczyk, opisując skarbiec w 1903 roku, wymienia jaspisowy różaniec Jana Sobieskiego obok różańców innych polskich monarchów. Jest to szczegół wart szczególnej uwagi. Władca znany przede wszystkim jako dowódca wojskowy pozostawił bowiem po sobie także przedmiot związany z modlitwą. Nie należy z tego wyprowadzać nieudokumentowanych opowieści o tym, kiedy i gdzie król odmawiał na nim Różaniec. Możemy jednak stwierdzić, że jasnogórska tradycja przechowała różaniec przypisywany Sobieskiemu, podobnie jak inne pamiątki jego panowania. W tym miejscu historia oręża spotyka się z historią wiary.

Michał Korybut Wiśniowiecki i królowa Eleonora

Dawny wykaz jasnogórski wymienia także różaniec jaspisowy króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Monarcha ten panował w latach 1669-1673, w okresie niezwykle trudnym dla Rzeczypospolitej. Z jego życiem wiąże się również szczególne wydarzenie w dziejach Jasnej Góry. W roku 1670 w sanktuarium odbyły się jego zaślubiny z arcyksiężniczką Eleonorą Habsburżanką.  Z tej okazji król ofiarował kosztowne przedmioty liturgiczne ozdobione koralami. Późniejsze opisy jasnogórskiej kolekcji wspominają także kryształowy różaniec ofiarowany przez królową Eleonorę. Odnajdujemy więc tutaj dwa różańce związane z tą samą królewską parą. Ich zachowanie przypomina, że religijność dworu nie ograniczała się do wielkich uroczystości kościelnych, fundacji i publicznych ceremonii. Wśród pamiątek królewskich znajdowały się również przedmioty przeznaczone do osobistego nabożeństwa.

Różaniec królowej Bony

Wśród królewskich różańców przechowywanych na Jasnej Górze wymieniany jest również różaniec królowej Bony Sforzy, żony Zygmunta I Starego. Bona przybyła do Polski z Włoch i odegrała znaczącą rolę w politycznym, gospodarczym oraz kulturalnym życiu XVI-wiecznej Rzeczypospolitej. Jej imię kojarzone jest dzisiaj przede wszystkim z dziejami dynastii Jagiellonów, polityką dworską i włoskimi wpływami na polską kulturę. Tymczasem jasnogórska kolekcja zachowuje również pamiątkę związaną z religijną stroną życia królowej. Różaniec przypisywany Bonie opisywany jest jako przedmiot kunsztownie wykonany. Nie mamy jednak podstaw, aby bez dokładniejszych badań określić czas jego powstania, liczbę paciorków czy okoliczności, w których znalazł się w klasztornym skarbcu. Jest to jeden z zabytków zasługujących na osobny artykuł i dokładne prześledzenie dawnych inwentarzy.

Nie tylko królowie

Skarbiec jasnogórski przechował także różańce innych osób zajmujących ważne miejsce w dziejach Rzeczypospolitej. Szczególnie wymownym przykładem jest różaniec ojca Augustyna Kordeckiego, przeora jasnogórskiego klasztoru, znanego przede wszystkim z obrony sanktuarium podczas potopu szwedzkiego w 1655 roku. Kordecki zapisał się w narodowej pamięci jako zakonnik, który w czasie zagrożenia potrafił połączyć niezłomność ducha z odwagą. Zachowana pamiątka różańcowa przypomina jednak również jego powołanie zakonne i modlitewne życie. Warto pamiętać, że historia Polski nie została ukształtowana wyłącznie przez królów i wodzów. Tworzyli ją również duchowni, zakonnicy, rycerze, matki rodzin oraz niezliczeni wierni, których imion nie znajdziemy już w podręcznikach.

Co mówią nam królewskie różańce?

Współczesny człowiek, oglądając dawny różaniec wykonany ze złota, jaspisu czy kryształu, może zachwycać się jego pięknem, techniką wykonania i wartością muzealną. Jednak dla katolika jest to świadectwo czegoś znacznie ważniejszego. Różaniec przypomina o tajemnicach Wcielenia, Odkupienia i chwały Pana Jezusa Chrystusa, rozważanych wraz z Najświętszą Maryją Panną. Piętnaście tradycyjnych tajemnic prowadzi duszę od Zwiastowania przez Kalwarię aż do ukoronowania Najświętszej Maryi Panny w niebie. I właśnie taka modlitwa, rozwijająca się i utrwalająca przez stulecia w życiu Kościoła, obecna była nie tylko w ubogich wiejskich chatach, lecz również na królewskich dworach.                            Dzisiaj berła dawnych monarchów spoczywają w skarbcach, ich korony są pamiątkami minionych epok, a potężne niegdyś dynastie przeszły do historii.

Pozostały jednak różańce.

Drobne paciorki, które przypominają, że ziemska godność przemija, lecz wezwanie do modlitwy, pokuty i wierności Bogu pozostaje niezmienne. Nie wiemy, ile modlitw wypowiedziano nad tymi królewskimi różańcami. Nie znamy wszystkich próśb, cierpień i dziękczynień ich dawnych właścicieli. Wiemy natomiast, że przekazano je następnym pokoleniom i że przetrwały jako świadkowie dawnej katolickiej kultury.      Warto więc przywrócić im należne miejsce w naszej pamięci. Nie po to, aby podziwiać bogactwo monarchów, ale aby przypomnieć sobie, że również ludzie dzierżący władzę nad królestwami potrzebowali modlitwy i opieki Matki Bożej.                                Korony przeminęły, berła utraciły swoją władzę, lecz Różaniec Święty pozostał w dłoniach wiernych. I nadal prowadzi dusze do Chrystusa przez Maryję.

KONIEC CZĘŚCI I

W kolejnej części przyjrzymy się dokładniej kryształowemu różańcowi księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki”, jego pielgrzymce do Ziemi Świętej oraz świadectwu modlitwy przy Grobie Pana Jezusa.